دیابت بارداری نوعی اختلال در تنظیم قند خون است که در دوران بارداری ایجاد یا برای نخستین بار تشخیص داده میشود. این وضعیت معمولاً علامت واضحی ندارد و به همین دلیل، غربالگری قند خون در زمان مناسب اهمیت زیادی دارد. کنترل قند با تغذیه، فعالیت بدنی مناسب و در صورت نیاز دارو، میتواند خطر عوارض برای مادر و جنین را کاهش دهد.
دیابت بارداری چیست؟
در دوران بارداری نیاز بدن به انسولین افزایش پیدا میکند. هورمونهای جفت میتوانند حساسیت سلولها به انسولین را کاهش دهند و در نتیجه، قند بیشتری در خون باقی بماند. اگر لوزالمعده نتواند انسولین کافی برای جبران این وضعیت تولید کند، قند خون بالا میرود و دیابت بارداری ایجاد میشود.
این بیماری با دیابت نوع ۱ یا نوع ۲ یکسان نیست و در بسیاری از زنان پس از زایمان برطرف میشود؛ با این حال، سابقه آن احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ را در سالهای بعد افزایش میدهد.
علائم دیابت بارداری چیست؟
یکی از نکات مهم این است که بیشتر زنان مبتلا، علامت مشخصی ندارند. به همین دلیل نمیتوان فقط بر اساس احساس تشنگی یا سایر علائم، وجود بیماری را تأیید یا رد کرد.
در برخی افراد ممکن است نشانههایی مانند موارد زیر دیده شود:
- تشنگی بیشتر از حد معمول
- تکرر ادرار
- خستگی
- تاری دید
- افزایش گرسنگی
البته بسیاری از این علائم در بارداری طبیعی نیز دیده میشوند و بهتنهایی نشاندهنده دیابت نیستند.
دیابت بارداری چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص با آزمایش قند خون انجام میشود، نه صرفاً بر اساس علائم. معمولاً پزشک در هفتههای 24 تا 28 بارداری غربالگری را توصیه میکند. اگر فردی در معرض خطر بیشتری باشد، ممکن است آزمایشها زودتر انجام شوند.
روش غربالگری و معیارهای تشخیصی میتواند بر اساس پروتکل مورد استفاده متفاوت باشد و ممکن است شامل آزمایش چالش گلوکز یا تست تحمل گلوکز خوراکی باشد.
اگر قند خون در اوایل بارداری بهطور قابل توجهی بالا باشد، پزشک ممکن است احتمال دیابت از قبل موجود را نیز بررسی کند.
چه عواملی خطر دیابت بارداری را بیشتر میکنند؟
این مشکل میتواند در هر بارداری ایجاد شود، اما برخی عوامل احتمال آن را افزایش میدهند:
- اضافهوزن یا چاقی پیش از بارداری
- سابقه دیابت بارداری در بارداری قبلی
- سابقه خانوادگی دیابت نوع ۲
- ابتلا به برخی اختلالات متابولیک مانند PCOS
- افزایش وزن بیش از حد در دوران بارداری
- سابقه تولد نوزاد با وزن بالا
نداشتن این عوامل نیز به معنی مصونیت از بیماری نیست؛ بنابراین غربالگری اهمیت خود را حفظ میکند.
تغذیه در دیابت بارداری چگونه باشد؟
هدف از رژیم غذایی، حذف کامل کربوهیدرات نیست؛ بلکه باید مقدار و نوع کربوهیدرات، زمان مصرف غذا و ترکیب وعدهها بهگونهای تنظیم شود که قند خون در محدوده هدف باقی بماند.
چه غذاهایی مناسبتر هستند؟
بهطور کلی بهتر است وعدههای غذایی متعادل باشند و در آنها از موارد زیر استفاده شود:
- سبزیجات متنوع
- حبوبات
- غلات کامل و منابع کربوهیدرات پرفیبر
- تخممرغ، مرغ، ماهی و سایر منابع پروتئین
- لبنیات مناسب و بدون شکر افزوده
- مغزها در مقدار متعادل
- میوه کامل به جای آبمیوه
نوشیدنیهای شیرین، آبمیوه صنعتی، شیرینی، کیک و خوراکیهای حاوی قند افزوده بهتر است محدود شوند.
تغذیه بارداری و 9 نکته مهم وحیاتی
کلیک کنید
آیا میتوان در دیابت بارداری میوه خورد؟
بله. دیابت بارداری به معنی حذف میوه نیست. بهتر است میوه کامل در مقدار مناسب مصرف شود و آبمیوه جایگزین آن نشود؛ زیرا آبمیوه حتی بدون شکر افزوده نیز میتواند مقدار زیادی قند را در مدت کوتاه وارد بدن کند.
مقدار و زمان مصرف میوه باید با برنامه غذایی و پاسخ قند خون هر فرد هماهنگ شود.
کنترل قند خون در دیابت بارداری
پس از تشخیص، پزشک یا متخصص تغذیه ممکن است توصیه کند قند خون در زمانهای مشخص، مانند ناشتا و بعد از وعدههای غذایی، اندازهگیری شود.
ثبت نتایج به پزشک کمک میکند مشخص شود آیا اصلاح تغذیه و فعالیت بدنی کافی بوده یا درمان بیشتری لازم است.
فعالیت بدنی منظم و متناسب با شرایط بارداری نیز در بسیاری از زنان میتواند به کنترل قند خون کمک کند. نوع و میزان فعالیت باید با وضعیت بارداری و نظر پزشک هماهنگ باشد، بهخصوص اگر بارداری پرخطر باشد یا محدودیت حرکتی وجود داشته باشد.
اگر تغذیه کافی نباشد، چه درمانی لازم است؟
گاهی با وجود رعایت رژیم غذایی و فعالیت مناسب، قند خون همچنان بالاتر از محدوده هدف باقی میماند. در این شرایط، پزشک ممکن است درمان دارویی را توصیه کند.
انسولین یکی از درمانهای اصلی برای کنترل قند خون در دوران بارداری است و در صورت نیاز میتوان از آن تحت نظر پزشک استفاده کرد. انتخاب درمان به میزان افزایش قند خون، شرایط مادر، سن بارداری و وضعیت جنین بستگی دارد.
بنابراین نباید مقدار انسولین یا هر داروی کاهنده قند را بدون تجویز پزشک تغییر داد.
دیابت بارداری چه عوارضی دارد؟
کنترلنشدن قند خون میتواند احتمال برخی مشکلات را افزایش دهد؛ از جمله:
- رشد بیش از حد جنین
- افزایش احتمال زایمان دشوار یا سزارین
- افزایش فشار خون و پرهاکلامپسی
- افت قند خون نوزاد پس از تولد
- افزایش احتمال ابتلای مادر به دیابت نوع ۲ در آینده
این عوارض به معنی قطعی بودن مشکل نیستند و کنترل مناسب قند خون میتواند خطر آنها را کاهش دهد.
بعد از زایمان چه اتفاقی میافتد؟
در بسیاری از زنان، قند خون پس از زایمان به محدوده طبیعی بازمیگردد. با این حال، پیگیری نباید متوقف شود. معمولاً انجام آزمایش قند خون 4 تا 12 هفته پس از زایمان برای بررسی دیابت یا پیشدیابت توصیه میشود.
پس از آن نیز، بسته به نتیجه آزمایش و عوامل خطر فرد، بررسی دورهای قند خون اهمیت دارد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر نتیجه غربالگری قند خون غیرطبیعی باشد، سابقه دیابت بارداری داشته باشید یا عوامل خطر قابل توجهی داشته باشید، بهتر است ارزیابی پزشکی را جدی بگیرید.
همچنین در صورت بالا بودن مکرر قند خون با وجود رعایت برنامه غذایی، باید پزشک در جریان قرار گیرد تا درمان مناسب بررسی شود.
مراحل مراقبت های دوران بارداری؛ هر آنچه مادران باردار باید بدانند
کلیک کنید
سوالات متداول
آیا دیابت بارداری خطرناک است؟
اگر کنترل نشود میتواند خطر برخی عوارض مادر و جنین را افزایش دهد؛ اما تشخیص بهموقع و کنترل مناسب معمولاً به مدیریت این خطرات کمک میکند.
آیا دیابت بارداری بعد از زایمان از بین میرود؟
در بسیاری از زنان بله، اما احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ در آینده بیشتر میشود و پیگیری قند خون ضروری است.
آیا در دیابت بارداری باید شیرینی را کاملاً حذف کرد؟
خوراکیهای قندی و نوشیدنیهای شیرین باید محدود شوند، اما برنامه غذایی نباید خودسرانه و بر پایه حذف کامل گروههای غذایی تنظیم شود.
آیا دیابت بارداری روی جنین تأثیر میگذارد؟
قند خون بالا و کنترلنشده میتواند احتمال رشد بیش از حد جنین و برخی مشکلات نوزادی را افزایش دهد. کنترل قند این خطرات را کاهش میدهد.
جمعبندی
دیابت بارداری ممکن است بدون علامت باشد، بنابراین غربالگری و پیگیری قند خون اهمیت زیادی دارد. اصلاح تغذیه، فعالیت بدنی متناسب و در صورت نیاز درمان دارویی، پایههای اصلی کنترل بیماری هستند. اگر در دوران بارداری با افزایش قند خون مواجه شدهاید، بهتر است به جای حذف خودسرانه غذاها یا مصرف دارو، وضعیت خود را با متخصص زنان بررسی کنید. دکتر مهدیه فلاح میتواند با ارزیابی شرایط مادر و روند بارداری، برنامه پیگیری و اقدامات لازم را مشخص کند.
