کمخونی در بارداری یکی از مشکلات شایعی است که بیشتر به دلیل افزایش نیاز بدن به آهن و سایر مواد مورد نیاز برای ساخت گلبول قرمز ایجاد میشود. با افزایش حجم خون مادر، نیاز به آهن نیز بیشتر میشود و اگر دریافت آهن کافی نباشد، ذخایر بدن ممکن است کاهش پیدا کند. خستگی، ضعف، رنگپریدگی، تپش قلب و تنگی نفس از علائمی هستند که ممکن است در کمخونی دیده شوند؛ البته بعضی از این نشانهها در بارداری طبیعی نیز دیده میشوند و تشخیص کمخونی فقط با علائم امکانپذیر نیست.
درمان نیز همیشه به معنای مصرف بیشتر آهن نیست. ابتدا باید مشخص شود چه نوع کمخونی و چه علت زمینهای وجود دارد تا درمان متناسب با آن انتخاب شود.
کمخونی در بارداری چیست؟
کمخونی به وضعیتی گفته میشود که مقدار هموگلوبین خون کمتر از محدوده مورد انتظار باشد. هموگلوبین پروتئینی در گلبولهای قرمز است که اکسیژن را از ریهها به بافتهای بدن منتقل میکند.
در بارداری، حجم بخش مایع خون افزایش قابلتوجهی پیدا میکند و تعداد گلبولهای قرمز نیز افزایش مییابد، اما این افزایش همیشه به یک اندازه نیست. به همین دلیل، بخشی از کاهش هموگلوبین میتواند ناشی از رقیق شدن طبیعی خون در بارداری باشد.
با این حال، اگر کاهش هموگلوبین از محدوده طبیعی بارداری بیشتر باشد، باید علت آن بررسی شود.
شایعترین علت کمخونی در بارداری چیست؟
کمبود آهن شایعترین علت کمخونی در دوران بارداری است.
بدن برای ساخت هموگلوبین به آهن نیاز دارد و در دوران بارداری، نیاز به این ماده افزایش پیدا میکند. جنین نیز برای رشد و تشکیل ذخایر آهن خود به آهن نیاز دارد.
عوامل زیر میتوانند احتمال کمبود آهن را بیشتر کنند:
- کمبود آهن پیش از بارداری
- رژیم غذایی کمآهن
- بارداریهای نزدیک به هم
- خونریزی شدید قاعدگی پیش از بارداری
- بارداری چندقلویی
- تهوع و استفراغ شدید
- برخی بیماریهای گوارشی که جذب مواد مغذی را کاهش میدهند
البته هر کمخونی در بارداری ناشی از کمبود آهن نیست.
انواع کمخونی در بارداری
کمخونی فقر آهن
این نوع شایعترین شکل کمخونی در بارداری است و زمانی رخ میدهد که ذخایر آهن بدن برای تولید هموگلوبین کافی نباشد.
کمخونی ناشی از کمبود فولات
فولات برای تولید طبیعی گلبولهای قرمز و تقسیم سلولی اهمیت دارد. کمبود آن میتواند نوع خاصی از کمخونی ایجاد کند.
کمخونی ناشی از کمبود ویتامین B12
کمبود ویتامین B12 نیز میتواند تولید طبیعی گلبولهای قرمز را مختل کند. این مشکل در افرادی که رژیم غذایی کاملاً گیاهی دارند یا دچار اختلال جذب هستند اهمیت بیشتری پیدا میکند.
کمخونیهای ارثی
برخی اختلالات خونی مانند تالاسمی میتوانند باعث پایین بودن هموگلوبین شوند. در این شرایط، مصرف خودسرانه آهن بدون اثبات کمبود آهن ممکن است مناسب نباشد.
بنابراین پایین بودن هموگلوبین به تنهایی به معنای «کمبود آهن» نیست.
علائم کمخونی در بارداری چیست؟
کمخونی خفیف ممکن است هیچ علامت مشخصی ایجاد نکند. با شدیدتر شدن کمخونی، احتمال بروز علائم افزایش پیدا میکند.
علائم احتمالی عبارتاند از:
- خستگی و بیحالی
- ضعف
- رنگپریدگی پوست
- سرگیجه
- سردرد
- تپش قلب
- تنگی نفس بهخصوص هنگام فعالیت
- کاهش توانایی انجام فعالیتهای روزمره
- احساس ضعف و کاهش تمرکز
نکته مهم این است که خستگی و تنگی نفس خفیف میتوانند در بارداری طبیعی نیز وجود داشته باشند. بنابراین نمیتوان تنها بر اساس این علائم تشخیص داد که فرد کمخونی دارد.
کمخونی در بارداری چگونه تشخیص داده میشود؟
مهمترین ابزار تشخیص، آزمایش خون است.
پزشک معمولاً آزمایش CBC را برای بررسی هموگلوبین، هماتوکریت و شاخصهای گلبول قرمز در نظر میگیرد. اگر احتمال کمبود آهن مطرح باشد، ممکن است آزمایشهایی مانند فریتین نیز درخواست شود.
بسته به نتایج آزمایش و سابقه بیمار، بررسی فولات، ویتامین B12 یا سایر آزمایشها نیز ممکن است ضرورت پیدا کند.
به همین دلیل، اگر آزمایش نشان دهد هموگلوبین پایین است، نباید بدون بررسی علت، صرفاً مصرف آهن را افزایش داد.
آیا کمخونی در بارداری برای جنین خطرناک است؟
شدت کمخونی اهمیت زیادی دارد.
کمخونی خفیف همیشه به معنای ایجاد مشکل برای جنین نیست، اما کمخونی شدید یا درماننشده میتواند با افزایش خطر برخی عوارض مادر و بارداری همراه باشد.
از جمله دلایلی که تشخیص و درمان کمخونی اهمیت دارد، افزایش فشار فیزیولوژیک بر بدن مادر در دوران بارداری و زایمان است.
بنابراین هدف فقط بالا بردن عدد هموگلوبین نیست؛ باید علت کمخونی مشخص و درمان شود.
برای کمخونی در بارداری چه بخوریم؟
اگر علت کمخونی کمبود آهن باشد، تغذیه میتواند نقش مهمی در تأمین آهن داشته باشد؛ اما در صورت کمخونی تشخیصدادهشده، غذا همیشه جایگزین مکمل تجویزشده توسط پزشک نیست.
منابع غذایی آهن
منابع مناسب شامل:
- گوشت قرمز کمچرب
- مرغ
- ماهیهای مناسب و کمجیوه
- عدس
- لوبیا
- نخود
- سبزیجات برگسبز
- برخی غلات و مواد غذایی غنیشده با آهن
آهن موجود در گوشت و سایر منابع حیوانی معمولاً قابلیت جذب بالاتری دارد.
تغذیه بارداری و 9 نکته مهم وحیاتی
کلیک کنید
ویتامین C چه ارتباطی با جذب آهن دارد؟
ویتامین C میتواند جذب آهن غیرهِم، یعنی آهن موجود در منابع گیاهی، را افزایش دهد.
بنابراین میتوان منابع گیاهی آهن را همراه مواد غذایی حاوی ویتامین C مصرف کرد؛ برای مثال:
عدس + فلفل دلمهای
یا
لوبیا + گوجهفرنگی
یا
سبزیهای برگسبز + مرکبات
البته این ترکیبها بخشی از رژیم غذایی هستند و در صورت وجود کمخونی، جایگزین درمان پزشکی نمیشوند.
چای و قهوه چه تأثیری بر جذب آهن دارند؟
مصرف چای و قهوه نزدیک به وعده غذایی یا زمان مصرف مکمل آهن میتواند جذب آهن را کاهش دهد.
اگر برای شما مکمل آهن تجویز شده است، بهتر است درباره فاصله مناسب آن با چای، قهوه، لبنیات و سایر مکملها از پزشک یا داروساز سؤال کنید.
آیا مکمل آهن در بارداری ضروری است؟
نیاز به آهن در دوران بارداری افزایش پیدا میکند و در بسیاری از برنامههای مراقبت بارداری، مکمل آهن طبق توصیه پزشک یا پروتکل مراقبتی استفاده میشود.
اما دوز مکمل برای همه زنان یکسان نیست.
ممکن است یک مادر به دلیل آزمایشهای طبیعی، مکمل پیشگیرانه دریافت کند و مادر دیگری به دلیل کمخونی یا کاهش ذخایر آهن به درمان با دوز متفاوت نیاز داشته باشد.
مصرف بیش از حد آهن نیز میتواند باعث عوارض گوارشی مانند تهوع، درد شکم و یبوست شود. بنابراین افزایش دوز یا تغییر نوع مکمل باید با نظر پزشک انجام شود.
تهوع بارداری و 7 راهکار مؤثر برای کاهش آن
کلیک کنید
اگر قرص آهن باعث یبوست شد چه کنیم؟
یبوست یکی از عوارضی است که بعضی زنان هنگام مصرف مکمل آهن تجربه میکنند.
برای کاهش آن میتوان با نظر پزشک:
- مصرف فیبر را افزایش داد.
- آب کافی نوشید.
- فعالیت بدنی مناسب بارداری داشت.
- نوع یا شکل مکمل را بررسی کرد.
اگر یبوست شدید شده است، قطع خودسرانه آهن راهحل مناسبی نیست. ممکن است پزشک بتواند نوع مکمل یا روش مصرف را تغییر دهد.
یبوست در بارداری 5 راه درمان با تغذیه
کلیک کنید
آیا برای کمخونی در بارداری میتوان جگر خورد؟
جگر از نظر آهن غنی است، اما به دلیل مقدار بالای ویتامین A از نوع رتینول، مصرف آن در بارداری توصیه نمیشود یا باید طبق نظر پزشک محدود شود.
بنابراین نمیتوان جگر را صرفاً به دلیل داشتن آهن، به عنوان راهکار درمان کمخونی در بارداری توصیه کرد.
برای تأمین آهن بهتر است از منابع غذایی ایمنتر و مکمل تجویزشده استفاده شود.
درمان کمخونی در بارداری چگونه انجام میشود؟
درمان کاملاً به علت کمخونی بستگی دارد.
در کمخونی فقر آهن
پزشک معمولاً مکمل آهن خوراکی را در نظر میگیرد. مقدار و مدت مصرف به شدت کمخونی و وضعیت ذخایر آهن بستگی دارد.
در کمبود فولات
ممکن است مکمل فولات یا اسید فولیک تجویز شود.
در کمبود ویتامین B12
درمان بر اساس شدت کمبود و علت آن انجام میشود و ممکن است مکمل خوراکی یا در برخی شرایط درمان تزریقی مورد نیاز باشد.
در کمخونیهای ارثی
در شرایطی مانند تالاسمی، رویکرد درمانی متفاوت است و مصرف آهن بدون اثبات کمبود آهن میتواند نامناسب باشد.
آیا کمخونی شدید در بارداری به تزریق آهن نیاز دارد؟
همیشه نه.
درمان تزریقی آهن ممکن است در شرایط خاص مطرح شود؛ برای مثال زمانی که کمخونی قابلتوجه است، آهن خوراکی بهخوبی تحمل یا جذب نمیشود، یا پاسخ کافی به درمان خوراکی وجود ندارد.
تصمیم درباره آهن وریدی باید توسط پزشک و بر اساس آزمایشها، شدت کمخونی و مرحله بارداری گرفته شود.
چگونه از کمخونی در بارداری پیشگیری کنیم؟
پیشگیری از کمبود آهن بهتر است حتی قبل از تشخیص کمخونی مورد توجه قرار گیرد.
اقدامات مفید شامل:
- داشتن رژیم غذایی متنوع
- مصرف منابع غذایی آهن
- دریافت فولات کافی
- رعایت برنامه مکملهای تجویزشده
- انجام آزمایشهای دوران بارداری
- درمان کمخونی پیش از بارداری در صورت وجود
- فاصله مناسب بین بارداریها در صورت امکان و بر اساس شرایط فرد
چه زمانی کم خونی نیاز به بررسی جدیتری دارد؟
اگر علائم کمخونی شدید باشند یا فرد با وجود مصرف مکمل همچنان علائم داشته باشد، باید علت بررسی شود.
همچنین اگر آزمایش خون نشاندهنده کمخونی باشد اما فریتین و سایر شاخصها با کمبود آهن مطابقت نداشته باشند، نباید درمان را صرفاً بر اساس حدس ادامه داد.
وجود سابقه تالاسمی، بیماریهای گوارشی، خونریزی، بیماریهای مزمن یا رژیم غذایی بسیار محدود نیز میتواند مسیر تشخیص و درمان را تغییر دهد.
8 راه برای کاهش سوزش معده در بارداری
کلیک کنید
سوالات متداول
شایعترین علت کمخونی در بارداری چیست؟
کمبود آهن شایعترین علت کمخونی در بارداری است، اما هر کمخونی ناشی از کمبود آهن نیست و در صورت پایین بودن هموگلوبین باید علت آن بررسی شود.
برای کمخونی در بارداری چه بخوریم؟
گوشت، مرغ، ماهی کمجیوه، عدس، لوبیا، نخود و سبزیهای برگسبز از منابع آهن هستند. مصرف منابع ویتامین C همراه غذاهای گیاهی میتواند جذب آهن را بهتر کند.
آیا قرص آهن در بارداری باعث یبوست میشود؟
بله، بعضی مکملهای آهن میتوانند یبوست ایجاد کنند. در صورت بروز این مشکل، بهتر است درباره تغییر نوع یا روش مصرف مکمل با پزشک مشورت شود و آهن خودسرانه قطع نشود.
آیا کمخونی در بارداری به جنین آسیب میزند؟
کمخونی خفیف معمولاً مشکل جدی ایجاد نمیکند، اما کمخونی شدید یا درماننشده میتواند خطر برخی عوارض بارداری را افزایش دهد و باید درمان شود.
آیا جگر برای درمان کمخونی بارداری مناسب است؟
خیر، جگر با وجود آهن زیاد، به دلیل محتوای بالای ویتامین A از نوع رتینول انتخاب مناسبی برای مصرف در بارداری نیست.
نقش متخصص زنان در تشخیص و درمان کمخونی
کمخونی در بارداری موضوعی نیست که فقط با تغییر رژیم غذایی یا مصرف خودسرانه مکمل قابل مدیریت باشد. متخصص زنان باید نتایج آزمایش خون را در کنار سن بارداری، سابقه پزشکی، رژیم غذایی، داروها و روند رشد جنین بررسی کند.
دکتر مهدیه فلاح، جراح و متخصص زنان، زایمان و نازایی، فلوشیپ لاپاراسکوپی و هیستروسکوپی در روند مراقبتهای بارداری میتواند وضعیت مادر را بررسی و در صورت مشاهده کمخونی، علت احتمالی آن و نیاز به آزمایش یا درمان بیشتر را مشخص کند.
اگر دچار خستگی شدید، سرگیجه، تپش قلب یا تنگی نفس هستید، بهتر است این علائم را در ویزیت بارداری مطرح کنید و بدون انجام آزمایش، مصرف آهن را افزایش ندهید.
